Бугунги кунда жаҳон иқтисодиётида энергия ресурсларига бўлган талабнинг ортиб бориши, табиий ресурслар захираларининг чекланганлиги ва экологик муаммоларнинг кучайиши энергия самарадорлигини оширишни стратегик вазифалардан бирига айлантирмоқда. Айниқса, саноат корхоналари, ижтимоий соҳа обйектлари, давлат ташкилотлари ва турар жой биноларида энергия ресурсларидан оқилона фойдаланиш долзарб аҳамият касб этмоқда.
Энергия самарадорлигини оширишнинг муҳим воситаларидан бири энергия аудитини ташкил этиш ва мунтазам равишда амалга ошириш ҳисобланади. Энергия аудити обйектнинг энергия ресурсларини истеъмол қилиш ҳолатини комплекс ўрганиш, энергия йўқотишларини аниқлаш, мавжуд ускуналар ва муҳандислик тизимларининг техник ҳолатини баҳолаш ҳамда энергия тежаш имкониятларини аниқлашга хизмат қилади.
Энергия аудитининг асосий мақсади фақат энергия истеъмолини ҳисобга олишдан иборат эмас, балки мавжуд энергия ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, ортиқча харажатларни камайтириш ва энергия мустақиллигига эришиш учун илмий-амалий асосланган таклифларни ишлаб чиқишдан иборатдир.
Шу нуқтайи назардан, энергия аудитини ўтказиш босқичлари ва жараёнларини тизимли равишда ташкил этиш муҳим илмий ва амалий аҳамиятга эга.
1. ЭНЕРГИЯ АУДИТИНИНГ МОҲИЯТИ ВА АСОСИЙ ВАЗИФАЛАРИ
Энергия аудити – бу бино, иншоот, корхона ёки ташкилотда энергия ресурсларининг истеъмоли, тақсимланиши ва улардан фойдаланиш самарадорлигини комплекс техник-иқтисодий текшириш жараёнидир.
Энергия аудити давомида электр энергияси, табиий газ, иссиқлик энергияси, ёқилғи ва бошқа энергия ресурсларининг истеъмол ҳажми ўрганилади. Шунингдек, мавжуд энергия ускуналарининг техник ҳолати, энергия таъминоти тизимларидаги йўқотишлар ва энергия истеъмолининг меъёрий кўрсаткичларга мувофиқлиги баҳоланади.
Энергия аудитининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:
обйектнинг энергия истеъмоли ҳолатини комплекс таҳлил қилиш;
энергия ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини аниқлаш;
энергия йўқотишлари ва самарасиз истеъмол манбаларини аниқлаш;
бино ва иншоотларнинг иссиқлик техник ҳолатини баҳолаш;
электр ва иссиқлик ускуналарининг самарадорлигини текшириш;
энергия тежаш имкониятларини аниқлаш;
энергия самарадорлигини ошириш бўйича техник ва иқтисодий таклифлар ишлаб чиқиш;
энергия тежаш чора-тадбирларининг иқтисодий самарадорлигини ҳисоблаш.
Энергия аудити натижасида обйектнинг амалдаги энергия истеъмоли бўйича аниқ маълумотлар шакллантирилади ҳамда энергия ресурсларидан фойдаланишни такомиллаштириш бўйича чора-тадбирлар белгиланади.
2. ЭНЕРГИЯ АУДИТИНИ ЎТКАЗИШНИНГ АСОСИЙ БОСҚИЧЛАРИ
Энергия аудитини самарали ташкил этиш учун жараённи ўзаро боғлиқ бир неча босқичларда амалга ошириш мақсадга мувофиқ.
2.1. Биринчи босқич – тайёргарлик ва ташкилий ишлар
Мазкур босқичда энергия аудитини ўтказишнинг мақсади, вазифалари, текширув доираси ва амалга ошириш муддатлари белгиланади.
Дастлаб обйектнинг умумий фаолияти, фойдаланилаётган энергия ресурслари, мавжуд муҳандислик-коммуникация тизимлари ва технологик ускуналари ҳақида маълумотлар йиғилади.
Тайёргарлик жараёнида қуйидаги ҳужжатлар ўрганилади:
- сўнгги йиллардаги электр энергияси истеъмоли тўғрисидаги маълумотлар;
- табиий газ ва иссиқлик энергияси сарфи ҳисоботи;
- энергия таъминоти шартномалари;
- бино ва иншоотларнинг техник паспортлари;
- мавжуд электр ва иссиқлик ускуналарининг техник ҳужжатлари;
- энергия ҳисоблагичлари кўрсаткичлари;
- энергия самарадорлигини ошириш бўйича илгари амалга оширилган ишлар.
Ушбу босқичнинг асосий натижаси энергия аудитини ўтказиш дастури ва иш режасини шакллантиришдан иборат.
2.2. Иккинчи босқич – обйектни жойида техник текшириш
Бу босқич энергия аудитининг энг муҳим амалий қисмларидан бири ҳисобланади. Унда обйектнинг реал техник ҳолати ўрганилади ва энергия истеъмолига таъсир этувчи омиллар аниқланади.
Жумладан:
- электр таъминоти тизимлари;
- ёритиш ускуналари;
- иситиш ва совитиш тизимлари;
- шамоллатиш ва кондиционер қурилмалари;
- насос ва двигателлар;
- иссиқ сув таъминоти тизимлари;
- бино ва иншоотларнинг ташқи деворлари, томи, дераза ва эшиклари;
- қуёш фотоелектр станциялари ва бошқа қайта тикланувчи энергия қурилмалари текширилади.
Техник текширув давомида махсус ўлчов асбоблари ва диагностика воситаларидан фойдаланилади.
Масалан, термовизор ёрдамида биноларнинг иссиқлик йўқотиш нуқталари аниқланади. Электр энергияси анализатори ёрдамида кучланиш, ток, қувват, қувват коеффитсийенти ва электр энергияси истеъмоли ўлчанади. Зарур ҳолларда ёритилганлик даражаси ва ҳарорат кўрсаткичлари ҳам текширилади.
2.3. Учинчи босқич – энергия истеъмолини таҳлил қилиш ва энергия балансини шакллантириш
Ушбу босқичда обйект томонидан истеъмол қилинаётган барча энергия ресурслари миқдорий ва сифат жиҳатидан таҳлил қилинади.
Энергия баланси обйектга кириб келаётган энергия ресурслари, уларнинг фойдаланиш йўналишлари, фойдали сарфи ва йўқотишларини ўзаро таққослаш имконини беради.
Энергия истеъмоли қуйидаги асосий йўналишлар бўйича ўрганилади:
1. Электр энергияси истеъмоли.
2. Табиий газ истеъмоли.
3. Иссиқлик энергияси истеъмоли.
4. Ёқилғи ресурслари истеъмоли.
5. Қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланиш.
Энергия балансини шакллантиришда қуйидаги формула қўлланилиши мумкин:
Э = Э₁ + Э₂ + Э₃ + ... + Эₙ
Бу ерда:
- Э – обйектнинг жами энергия истеъмоли;
- Э₁, Э₂, Э₃ – алоҳида энергия ресурслари бўйича истеъмол миқдори;
- Эₙ – бошқа энергия манбалари истеъмоли.
Турли энергия ресурсларини ўзаро таққослаш учун уларни ягона ўлчов бирлигига, масалан, кWҳ ёки ГЖ га келтириш зарур.
Энергия истеъмоли динамикаси ойлик, чораклик ва йиллик кесимларда таҳлил қилинади. Натижада ортиқча энергия сарфи, мавсумий ўзгаришлар ва самарасиз фойдаланиш ҳолатлари аниқланади.
2.4. Тўртинчи босқич – энергия йўқотишларини аниқлаш ва баҳолаш
Энергия аудитининг муҳим вазифаларидан бири энергия йўқотишларининг келиб чиқиш сабабларини аниқлашдан иборат.
Энергия йўқотишлари қуйидаги ҳолатларда юзага келиши мумкин:
- биноларнинг иссиқлик изоляцияси талаб даражасида эмаслиги;
- эскирган электр жиҳозларидан фойдаланиш;
- самарасиз ёритиш тизимлари;
- иситиш тизимларининг нотўғри созланганлиги;
- электр тармоқларидаги техник йўқотишлар;
- ускуналарнинг бекор ишлаши;
- энергия истеъмолини назорат қилиш тизимининг етарли даражада йўлга қўйилмаганлиги;
- қуёш энергияси қурилмаларидан тўлиқ фойдаланилмаслиги.
Мазкур босқичда аниқланган камчиликлар муҳимлик даражаси, энергия тежаш салоҳияти ва иқтисодий оқибатларига кўра таснифланади.
2.5. Бешинчи босқич – энергия самарадорлигини ошириш бўйича чора-тадбирларни ишлаб чиқиш
Таҳлил натижаларига асосланиб, энергия сарфини камайтириш ва энергия самарадорлигини оширишга қаратилган техник ҳамда ташкилий таклифлар ишлаб чиқилади.
Асосий чора-тадбирлар қуйидагиларни қамраб олиши мумкин:
- анъанавий ёритиш лампаларини ЛЕД ёритгичларга алмаштириш;
- ҳаракат ва ёруғлик датчикларини ўрнатиш;
- энергия тежамкор электр двигателлардан фойдаланиш;
- иситиш тизимларини автоматик бошқариш;
- бино ва иншоотларнинг иссиқлик изоляциясини яхшилаш;
- энергия ҳисобини юритиш ва мониторинг тизимини жорий этиш;
- қуёш фотоелектр панелларини ўрнатиш;
- қуёш сув иситиш қурилмаларидан фойдаланиш;
- электр энергияси истеъмолини автоматлаштирилган тарзда назорат қилиш.
Таклиф этилаётган чора-тадбирлар техник имкониятлар, дастлабки инвестиция харажатлари, кутилаётган энергия тежамкорлиги ва иқтисодий қайтим муддатлари асосида баҳоланиши лозим.
2.6. Олтинчи босқич – иқтисодий самарадорликни ҳисоблаш
Энергия аудитида ишлаб чиқилган таклифларнинг иқтисодий самарадорлигини аниқлаш муҳим аҳамиятга эга.
Бунда чора-тадбирларни амалга ошириш учун талаб этиладиган инвестиция миқдори ва натижада тежаладиган энергия ресурслари қиймати ҳисобланади.
Йиллик иқтисодий тежамкорлик қуйидаги формула орқали аниқланиши мумкин:
С = (Е₀ – Э₁) × Т
Бу ерда:
- С – йиллик иқтисодий тежамкорлик;
- Э₀ – чора-тадбир амалга оширилишидан олдинги энергия истеъмоли;
- Э₁ – чора-тадбир амалга оширилганидан кейинги энергия истеъмоли;
- Т – энергия ресурсининг амалдаги бир бирлик нархи.
Инвестициянинг оддий қопланиш муддати:
Тқ = И / С
Бу ерда:
- Тқ – инвестициянинг қопланиш муддати;
- И – чора-тадбирни амалга ошириш учун сарфланган инвестиция;
- С – йиллик иқтисодий тежамкорлик.
Мазкур ҳисоб-китоблар энергия самарадорлиги лойиҳаларининг иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигини аниқлаш имконини беради.
2.7. Еттинчи босқич – якуний ҳисоботни тайёрлаш ва тавсиялар бериш
Энергия аудитининг якуний босқичида ўтказилган текширувлар, ўлчовлар ва ҳисоб-китоблар умумлаштирилиб, якуний ҳисобот тайёрланади.
Ҳисоботда қуйидагилар акс эттирилиши лозим:
- обйектнинг умумий энергетик тавсифи;
- мавжуд энергия ресурслари истеъмоли;
- энергия баланси;
- аниқланган энергия йўқотишлари;
- техник ва ташкилий камчиликлар;
- энергия самарадорлигини ошириш имкониятлари;
- таклиф этилган чора-тадбирлар;
- кутилаётган энергия тежамкорлиги;
- инвестиция харажатлари ва қопланиш муддати;
- амалга ошириш бўйича тавсиялар.
Якуний ҳисобот асосида раҳбарият томонидан энергия самарадорлигини ошириш бўйича чора-тадбирлар режаси ишлаб чиқилади.
3. ЭНЕРГИЯ АУДИТИНИ ЎТКАЗИШДА ЗАМОНАВИЙ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
Рақамли технологияларнинг ривожланиши энергия аудитини янада аниқ, тезкор ва самарали ташкил этиш имконини бермоқда.
Бугунги кунда энергия аудитида қуйидаги технологиялардан фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади:
1. Термовизион текширув. Махсус термовизорлар ёрдамида бино ва иншоотларнинг иссиқлик йўқотиш нуқталари, иссиқлик изоляциясидаги камчиликлар ва муҳандислик тизимларининг техник ҳолати аниқланади.
2. Смарт ҳисоблагичлар. Электр энергияси, газ ва иссиқлик истеъмолини реал вақт режимида кузатиш, маълумотларни автоматик йиғиш ва таҳлил қилиш имконини беради.
3. Автоматлаштирилган мониторинг тизимлари. Энергия истеъмоли кўрсаткичларини марказлашган ҳолда назорат қилиш ва ортиқча сарфларнинг олдини олишга хизмат қилади.
4. Энергия бошқарув тизимлари. ИСО 50001 халқаро стандарти асосида энергия менежменти тизимини ташкил этиш ва доимий такомиллаштириш имконини беради.
5. Қуёш энергетикаси мониторинги. Фотоелектр панелларнинг ишлаб чиқариш қуввати, самарадорлиги ва ишлаш ҳолатини назорат қилиш орқали қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланиш даражаси баҳоланади.
Ушбу технологияларнинг қўлланилиши энергия аудитининг аниқлигини ошириш билан бирга, энергия ресурсларини бошқаришнинг замонавий тизимини шакллантиришга хизмат қилади.
4. ЭНЕРГИЯ АУДИТИНИНГ АМАЛИЙ АҲАМИЯТИ ВА КУТИЛАЁТГАН НАТИЖАЛАРИ
Энергия аудитини мунтазам ташкил этиш корхона ва ташкилотларда энергия ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини оширишнинг муҳим шартидир.
Айниқса, давлат ташкилотлари ва ижтимоий соҳа обйектларида энергия аудитини ўтказиш қуйидаги натижаларга эришиш имконини беради:
- буджет маблағлари ҳисобидан энергия ресурслари учун амалга ошириладиган харажатларни камайтириш;
- электр энергияси ва табиий газ истеъмолини оптималлаштириш;
- биноларда иссиқлик йўқотишларини камайтириш;
- энергия тежамкор ускуналардан фойдаланиш даражасини ошириш;
- энергия истеъмоли устидан доимий назорат ўрнатиш;
- қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш;
- экологик юкламани камайтириш;
- ташкилотларнинг энергия мустақиллигини мустаҳкамлаш.
Шунингдек, энергия аудитининг натижалари ташкилотнинг ўрта ва узоқ муддатли ривожланиш стратегиясини ишлаб чиқишда, энергия харажатларини режалаштиришда ва инвестиция лойиҳаларини танлашда муҳим ахборот манбаи бўлиб хизмат қилади.
Энергия аудити энергия ресурсларидан оқилона фойдаланиш, энергия йўқотишларини камайтириш ва иқтисодий самарадорликни оширишнинг муҳим илмий-амалий механизми ҳисобланади.
Тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, энергия аудитини фақат бир марталик техник текширув сифатида эмас, балки энергия ресурсларини бошқаришнинг узлуксиз жараёни сифатида ташкил этиш лозим.
Энергия аудитини тайёргарлик, техник текширув, энергия балансини шакллантириш, йўқотишларни аниқлаш, чора-тадбирларни ишлаб чиқиш, иқтисодий самарадорликни баҳолаш ва якуний ҳисобот тайёрлаш босқичларида изчил амалга ошириш энергия самарадорлигини ошириш учун мустаҳкам асос яратади.
Айниқса, давлат ташкилотлари, таълим муассасалари ва ижтимоий соҳа обйектларида энергия аудитини жорий этиш буджет маблағларидан самарали фойдаланиш, энергия харажатларини камайтириш ҳамда замонавий энергия бошқарув тизимини шакллантиришга хизмат қилади.
Шу билан бирга, энергия аудитида рақамли мониторинг, автоматлаштирилган ҳисобга олиш тизимлари, энергия тежамкор ускуналар ва қайта тикланувчи энергия манбаларидан кенг фойдаланиш мақсадга мувофиқдир.
Умуман олганда, энергия аудити нафақат энергия сарфини камайтириш воситаси, балки иқтисодий барқарорликни таъминлаш, экологик хавфсизликни мустаҳкамлаш ва мамлакатнинг яшил иқтисодиётга ўтиш жараёнини жадаллаштиришнинг муҳим омилларидан биридир.
Маъмурий-хўжалик
бўлими бошлиғи Қосимов Элмурод


