Bugungi kunda insoniyat oldida turgan eng dolzarb masalalardan biri — atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishdir. Iqtisodiy taraqqiyot bilan bir qatorda ekologik muammolarning kuchayib borayotgani “yashil iqtisodiyot” tushunchasini jahon miqyosida muhim yo‘nalishga aylantirdi. Shu bois yashil iqtisodiyotni rivojlantirish — zamon talabiga aylandi.

Shuningdek, hozirgi globallashuv va jadal sanoatlashuv sharoitida insoniyat oldida turgan eng muhim muammolardan biri atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan samarali foydalanish hisoblanadi. Iqtisodiy o‘sish bilan bir vaqtda ekologik muvozanatning buzilishi, iqlim o‘zgarishi, bioxilma-xillikning kamayishi kabi salbiy holatlar “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasini joriy etishni zamon talabiga aylanmoqda.

Yashil iqtisodiyot — bu iqtisodiy o‘sishni ta’minlash bilan birga, atrof-muhitga zarar yetkazmaslik, inson salomatligini asrash va kelajak avlodlar manfaatlarini hisobga olgan holda rivojlanishni anglatadi. Ekologik xavfsizlikni saqlash va inson salomatligini himoya qilishga qaratilgan iqtisodiy modeldir Uning asosiy maqsadi — tabiiy resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish, energiya samaradorligini oshirish, chiqindilarni qayta ishlash hamda “yashil texnologiyalar”ni keng joriy etishdan iboratdir.

Hozirgi kunda iqlim o‘zgarishi, havo ifloslanishi, suv tanqisligi kabi muammolar ko‘plab mamlakatlar iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Yashil iqtisodiyot esa ushbu muammolarni hal etishda samarali yechim sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, quyosh va shamol energiyasidan foydalanish nafaqat tabiatni asraydi, balki uzoq muddatda iqtisodiy xarajatlarni ham kamaytiradi.

Bugungi kunda ko‘plab davlatlar iqtisodiyoti iqlim o‘zgarishi oqibatlaridan jiddiy zarar ko‘rmoqda. Suv resurslarining tanqisligi, havo ifloslanishi va yer degradatsiyasi iqtisodiy barqarorlikka tahdid solmoqda. Yashil iqtisodiyot esa mazkur muammolarni bartaraf etish bilan birga, iqtisodiy samaradorlikni ham oshiradi. Xususan, quyosh, shamol va biomassa energiyasi kabi qayta tiklanuvchi manbalardan foydalanish energiya importiga bo‘lgan qaramlikni kamaytiradi.

Yashil iqtisodiyotning yana bir muhim jihati — O‘zbekiston sharoitida yangi ish o‘rinlarini yaratishdir. Ekologik toza ishlab chiqarish, qayta ishlash sanoati va innovatsion texnologiyalar sohasida yuqori malakali mutaxassislarga ehtiyoj ortib bormoqda. Bu esa oliy ta’lim muassasalari oldiga zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega kadrlar tayyorlash vazifasini qo‘yadi.

Bugungi kunda global iqlim o‘zgarishi, havo ifloslanishi va energiya resurslariga bo‘lgan talabning oshib borishi holatida mamlakatlar yashil iqtisodiyotni rivojlantirishni ustuvor maqsadlardan biriga aylantirmoqda. O‘zbekiston ham ushbu yo‘nalishda faol islohotlar amalga oshirib, ekologik va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga intilayotgan davlatlar sirasiga kiradi.

Yashil iqtisodiyot — bu iqtisodiy o‘sish bilan bir vaqtda tabiiy resurslarni samarali bo‘lishtirish, chiqindilarni kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashni nazarda tutgan iqtisodiy modeldir. Bu konsepsiya mamlakatning barqaror taraqqiyotini ta’minlashda muhim omildir.

O‘zbekistonning yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi doirasida qayta tiklanuvchi energiya manbalari (QTEM) tez rivojlantirilmoqda:

- 2025 yil boshiga qayta tiklanuvchi energiya quvvati 4.06 GVtga yetgan va ushbu qulayliklar jami elektr energiyasi ishlab chiqarish qobiliyatida sezilarli ulushga ega bo‘lmoqda. Bu quyosh energiyasi bo‘yicha katta loyihalar bilan ta’minlangan.

- Hozirda mamlakatda 13 ta quyosh va 5 ta shamol elektr stansiyasi faoliyat yuritmoqda, ular umumiy quvvati taxminan 4.7 ming MVt ni tashkil etadi va bu stansiyalar umumiy jami elektr energiyasi ishlab chiqarishda qaytarib bo‘lmaydigan ulushga ega bo‘lmoqda.

- O‘zbekiston hukumati 2030 yilga qadar qayta tiklanuvchi energiya ulushini umumiy energiya sarfida 54 %gacha yetkazishni maqsad qilgan, bu mamlakatning iqtisodiy va ekologik strategiyasida muhim rejadir.

- Shu bilan bir qatorda, mamlakatda qayta tiklanuvchi energiya loyihalari bo‘yicha 11 ta quyosh va 3 ta shamol elektr stansiyasi joriy etilib, ularning umumiy quvvati taxminan 3 467 MVt ga yetib borgan.

Bu statistik ko‘rsatkichlar mamlakatda yashil iqtisodiyotni hamjamiyatda joriy qilish uchun katta imkoniyatlar yaratgani va barqaror energetika tizimini shakllantirishda muhim bosqichlar bo‘lganini ko‘rsatadi.

O‘zbekistonning «yashil iqtisodiyot» strategiyasi nafaqat ekologik qo‘llab-quvvatlash, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirishga ham xizmat qilmoqda. Qayta tiklanuvchi energiya quvvatlarini kengaytirish orqali:

- Iqlim o‘zgarishi ta’sirini kamaytirish;

- Tashqi energiya importiga bo‘lgan qaramlikni kamaytirish;

- Yangi ish o‘rinlari yaratish;

kabi ijobiy natijalarga erishish rejalashtirilmoqda. Bir gap bilan aytganda, yashil iqtisodiyot o‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun zamonaviy va zarur yo‘nalishdir.

Gidroelektr stansiyalar holati

- Hozirda O‘zbekistonda gidroenergetika sektorining umumiy o‘rnatilgan quvvati taxminan 1 900–2 200 megavatt (MVt) atrofida bo‘lib, mamlakatning umumiy elektr energiyasi quvvatiga 10–12 % ulush qo‘shmoqda.

- Gidroelektr stansiyalar “O‘zbekgidroenergo” tizimida jami 40dan ortiq eski va yangi GESlar faoliyat ko‘rsatadi.

- 2017 yilda 35 atrofida bo‘lgan GESlar soni 2023 yilga borib 58 dan oshgan, o‘rnatilgan quvvat ham 1 856 MVtdan 2 233 MVtgacha o‘sgan.

- Rejaga ko‘ra, 2020–2030 yillarda gidroenergetika quvvati yanada kengaytirilib, taxminan 3 785 MVtgacha yetishi rejalashtirilgan.

- 2025 yilda gidroelektr stansiyalar umumiy hisobda taxminan 6.5 milliard kilovatt-soat (kVt·soat) elektr energiyasi ishlab chiqargan. Bu ko‘rsatkich 2024 yilga nisbatan kamaygan, asosiy sababi — suv xaridining pasayishi va iqlim sharoitlarining o‘zgarishi.

- Shu bilan birga, GESlar va boshqa “yashil” energiya manbalari (quyosh, shamol) birgalikda mamlakatdagi **barcha elektr energiyasining 21.5 %**gacha ishlab chiqarib bergan.

- 2023 yil davomida O‘zbekistonda 8 ta yangi gidroelektr stansiya qurilgan va ularning jami quvvati 190 MVt tashkil qildi.

- 2026 yilda taxminan 2 983 ta mikro GESlar, jami 164 MVt quvvat bilan loyihalashtirilmoqda, bu 500 million kVt·soat yillik energiya ishlab chiqarish imkoniyatini beradi.

Xulosa qilib aytganda, yashil iqtisodiyot — bu faqat ekologik yo‘nalish emas, balki barqaror ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning asosiy omilidir. Uni rivojlantirish orqali jamiyatning ekologik madaniyati yuksaladi, iqtisodiy o‘sish ta’minlanadi va kelajak avlodlar uchun sog‘lom muhit yaratiladi. Shu bois yashil iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash va uni hayotga tatbiq etish har bir davlat va jamiyatning ustuvor vazifasiga aylanmog‘i lozim.

Ma'muriy xo'jalik va mehnatni muhofaza qilish bo'limi

boshlig'i Qosimov Elmurod