Inson hayotining katta qismi mehnat faoliyati bilan bog‘liq. Shu bois har bir xodim o‘z huquq va majburiyatlarini yaxshi bilishi muhim ahamiyatga ega. Afsuski, amaliyotda ko‘plab fuqarolar mehnat qonunchiligida belgilangan huquqlaridan bexabar bo‘lgani uchun ayrim noqonuniy holatlarga duch kelmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi xodimlarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan muhim kafolatlarni belgilab beradi. Quyida har bir xodim bilishi lozim bo‘lgan eng muhim 10 ta mehnat huquqi bilan tanishamiz.

1. Mehnat shartnomasini tuzish huquqi

Har bir xodim ishga qabul qilinayotganda ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi tuzish huquqiga ega. Unda lavozim, ish haqi, ish vaqti, mehnat vazifalari, ta’til va boshqa muhim shartlar aniq ko‘rsatilishi lozim. Shartnomasiz ishlash kelgusida turli huquqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.

2. Bajarilgan ish uchun o‘z vaqtida va to‘liq miqdorda ish haqi olish huquqi – xodimning eng muhim huquqlaridan biri hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 21-moddasiga ko‘ra, har bir xodim o‘z malakasiga, mehnatning murakkabligiga, bajarilgan ishning miqdori va sifatiga muvofiq o‘z vaqtida hamda to‘liq hajmda ish haqi olish huquqiga ega. Ish haqini kechiktirish yoki asossiz ushlab qolish qonunchilik talablariga zid hisoblanadi. Agar ish haqi kechiktirilsa yoki to‘liq berilmasa, xodim ish beruvchidan uni to‘lashni talab qilish, mehnat inspeksiyasiga yoki sudga murojaat qilish huquqiga ega. Shunday qilib, mazkur huquq xodimning mehnati munosib baholanishi, o‘z vaqtida daromad olishi va uning iqtisodiy hamda ijtimoiy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlaydi. Bu mehnat munosabatlaridagi asosiy kafolatlardan biri hisoblanadi.

3. Xavfsiz mehnat sharoitida ishlash huquqi - O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida kafolatlangan asosiy mehnat huquqlaridan biri hisoblanadi. Unga ko‘ra, har bir xodim o‘z hayoti va sog‘lig‘iga xavf tug‘dirmaydigan, mehnatni muhofaza qilish hamda sanitariya-gigiena talablariga javob beradigan sharoitlarda mehnat qilish huquqiga ega.

Ish beruvchi xodimlar uchun xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitini yaratishi shart. Zarur texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilinishi, maxsus kiyim-bosh va himoya vositalari bilan ta’minlanishi lozim.

Shunday qilib, xavfsiz mehnat sharoitida ishlash huquqi xodimning hayoti va sog‘lig‘ini mehnat jarayonida muhofaza qilishga qaratilgan bo‘lib, ish beruvchiga xavfsiz ish muhitini yaratish, mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etish va xodimlarni zarur himoya vositalari bilan ta’minlash majburiyatini yuklaydi. Bu huquq mehnat munosabatlarida inson hayoti va sog‘lig‘ini ustuvor qadriyat sifatida himoya qilishga xizmat qiladi.

4. Belgilangan ish vaqtiga rioya etilish huquqi mehnat qonunchiligida kafolatlangan asosiy huquqlardan biri hisoblanadi.

Qonunchilikda haftalik va kunlik ish vaqtining eng yuqori me’yorlari belgilangan. Xodimni belgilangan me’yordan ortiq ishga jalb qilish faqat qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda va tegishli tartibda amalga oshiriladi.

5. Dam olish va mehnat ta’tili huquqi

Har bir xodim haftalik dam olish kunlari hamda har yilgi mehnat ta’tilidan foydalanish huquqiga ega. Ta’til xodimning mehnat qobiliyatini tiklash va salomatligini saqlash uchun muhim kafolat hisoblanadi.

6. Kamsitilmaslik huquqi — har bir xodimning mehnat munosabatlarida teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishini anglatadi. Mehnat munosabatlarida yosh, jins, millat, til, din, ijtimoiy kelib chiqishi yoki boshqa belgilariga ko‘ra kamsitishga yo‘l qo‘yilmaydi. Barcha xodimlar teng huquq va imkoniyatlarga ega.

7. Noqonuniy ishdan bo‘shatilishdan himoyalanish huquqi — xodimning qonunchilikda belgilangan asoslar va tartibga rioya etilmagan holda ishdan bo‘shatilmaslik huquqidir.

Bu huquq quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

ish beruvchi xodimni faqat mehnat qonunchiligida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha ishdan bo‘shatishi mumkin;

ishdan bo‘shatishda qonunda belgilangan tartib va muddatlarga qat’iy rioya qilinishi shart;

xodimga ishdan bo‘shatilish sababi va tegishli hujjatlar bilan tanishish imkoniyati berilishi lozim;

Noqonuniy ravishda ishdan bo‘shatilgan xodim o‘z huquqlarini tiklash uchun vakolatli mehnat organlariga yoki sudga murojaat qilish huquqiga ega.

Mehnat qonunchiligi xodimlarni asossiz va noqonuniy ishdan bo‘shatilishdan himoya qiladi hamda ularning mehnat huquqlarini sud orqali himoya qilish imkoniyatini kafolatlaydi.

8. Kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish huquqi. Zamonaviy mehnat bozori doimiy bilim va ko‘nikmalarni talab qiladi. Xodimlar qonunchilikda belgilangan hollarda qayta tayyorlash va malaka oshirish dasturlarida ishtirok etish huquqiga ega.

9. Mehnat huquqlari buzilganda murojaat qilish huquqi

Agar ish beruvchi mehnat huquqlarini buzsa, xodim kasaba uyushmasiga, Davlat mehnat inspeksiyasiga yoki sudga murojaat qilishi mumkin. Qonun har bir fuqaroga o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyatini beradi.

10. Ijtimoiy kafolatlardan foydalanish huquqi

Xodimlar mehnatga layoqatsizlik nafaqasi, homiladorlik va tug‘ish ta’tili, bola parvarishi ta’tili hamda qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa ijtimoiy kafolatlardan foydalanish huquqiga ega.

Xulosa

Mehnat huquqlarini bilish nafaqat xodimning shaxsiy manfaatlarini himoya qiladi, balki ish joyida sog‘lom va adolatli mehnat munosabatlarini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Har bir fuqaro mehnat shartnomasini diqqat bilan o‘qishi, o‘z huquqlarini bilishi va ular buzilgan taqdirda qonunchilikda belgilangan tartibda himoya qilishi muhim.

Unutmang: huquqini bilgan xodim o‘z manfaatlarini ishonch bilan himoya qila oladi. Mehnat qonunchiligi esa ana shu huquqlarning amalga oshirilishi uchun mustahkam huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Bo‘lim boshlig‘i Sh.Ergasheva